|
Kavran, halk diliyle (Kavron) Doğu Karadeniz
Bölgesi’nde Kaçkar Dağları’nın eteğinde şirin bir yaylamızdır. Rize’nin Çamlıhemşin ilçesinden, Ayder yolu üzerinde araba ile ulaşım sağlanan
Kavran, geçmişte sadece yaylayken günümüzde hem yayla, hem de tatil
beldesi görünümündedir. Doğu Karadeniz insanı hem rutubetli sıcaktan
korunmak, hem de hayvan larını geniş yayla mezralarında otlatmak için;
ormanların seyrekleştiği 2000 m yükseklikteki dağlar arasındaki
yaylalara çıkarlar. Yayla evleri genellikle yaşlı, tecrübeli, katık
(yağ, peynir, minci vb.) yapmasını iyi bilen ebe ile hayvanlara çobanlık
yapabilecek on-onbeş yaşlarında kız ya da erkek çocuktan oluşan iki
kişilik evlerdir. Köylerdeki yerleşim dağınık olmasına karşın, yayla
evleri birbirine çok yakındır.
Doğu Karadeniz Bölgesi’nde yaz aylarına
rastlayan çeşitli yayla şenlikleri geçmişten günümüze halen
sürdürülmektedir. Bu şenlikler “Çürük Ortası”, “Yayla Ortası”,
“Okçular”, “Vartivor” gibi adlarla yayla süresinin belli dönemini
yansıtmaktadır. Genellikle de yaylaların en kalabalık olduğu, ot biçme
işleminin bitimine ya da köydeki son işlerin bitirilip yaylada toplanma
tarihine rastlar. Rize’nin Çamlıhemşin ilçesi Ayder yaylalarından biri
olan Kavran’da Vartivor, günümüzde de geçmişte olduğu gibi aynı görkem
ve ihtişamla kutlanmaktadır. Vartivor, yayla halkının yaptığı bir şenlik
olup, Temmuz ayının 15’inde başlayıp 25’ine kadar devam eder. Şenlikte
dalikanlılar, kızlar horon oynar, birbirlerine mani söylerler. Vartivor
gül bayramı, ot bayramı anlamına gelmektedir. Vartivor eskiden temmuz
sonları, ağustos başlarında Ergenekon dolaylarında dağlarda yapılıyordu.
Şimdi aynı görkemiyle, aynı tarihlerde Hemşin yaylalarında
yapılmaktadır. - Yayla halkı, kuşaktan kuşağa taşıyarak günümüze
aktardığı Vartivor’u şöyle anlatmaktadır: “Hayvanlarımız otlasın,
katığımız bol olsun diye yaylaya çıkarız. Yaylada her evde bir katık
yapan, bir de sığırları otlatmak için çoban olur.
Yazın köydeki işler
ağustos başlarında biter. İşlet bitince köylü toplanır. Vartevor yapmak
için yaylaya gelir. Köyden yaylaya gelenlere “Vartevorcu” denir.
Vartevorcularla yaylacılar yaylada eğlenirler, çalışmanın yorgunluğunu
üzerlerinden atarlar, gece sabahlara kadar tulumla horon oynar, içki
içip tabanca atarlar”. Vartevora giden köylüler en güzel giysileri
giyerek sabahın erken saatlerinde yola çıkarlar. Tulum çalıp, atma türkü
söyleyerek, horon oynayarak, yaylanın yolunu tutarlar. Yaylacılar
köyden gelen vartivorcuları büyük bir heyecan ve sevinçle karşılarlar.
Vanrtivorcu yaylaya tulum eşliğinde büyük bir çoşkuyla girer. Bu çoşku
yaylada on beş gün sürer. Vartivorcusu gelmeyen yaylacının, vartivoru
hüzünlü geçer. Köyden vartivorcusu kalabalık gelen yaylacı gururlanır
başı dik gezer. “Eskiden işler bitince köylüler, sabah namazıyla
yola çıkardı. Türkü söyleyerek, tulum çalarak, Vice (Çamlıhemşin ilçesi)
dibine gelirdik. Orda mola verir, yemek yer, tekrar yola koyulurduk.
Ayder’de bir gece boş ambarlarda yatardık, sabaha kadar tulum çalar,
horon oynardık. Ordan tekrar hep birlikte yola koyulur, öğleye doğru
tüfek ata ata yaylaya girerdik. Yaylanın düzünde hemen horonu kurardık.
Gece sabahlara kadar lamba, lüküs ateşiyle horon oynardık. On-onbeş gün
böyle devam ederdi. Genç kızlar, delikanlılar en güzel elbiselerini
giyerek vartevora gelirler. Sevdalıklar da vartevorda başlar, orda
büyürdü. Genç kızlar, dalikanlılar sevdalarını atma türkülerle yine dile
getirirlerdi”.Vartivor, halk arasında “Yayla Ortası” olarak da bilinen
yörenin en önemli şenliklerindendir. Kutlamaların dinsel bir yönü
olduğuna dair bir belgeye rastlanmamıştır.
Ancak “Hemşinliler Hristiyan
adetlerini muhafaza edip, Vartevor Yortusu Günü hepsi de kiliseye gider”
ifadesi kullanılmaktadır. Vartivor zaman olarak yayla döneminin tam
ortasında rastgelmektedir. Bu dönem köylerde işlerin azaldığı, sıcaklık
ve nem oranının arttığı, Ağustos ayının ilk on beş gününü kapsamaktadır.
Yörede yaşlıların kullandığı “Köy Hesabı” ya da “Ay Takvimi” Hicri gün
hesabıyla 20-22 Temmuz’da başlamakta, on beş gün sürmektedir. Şenlikler
ciddi bir organizasyon çerçevesinde kutlanmakta, kutlamaların düzenli
yapılması için Başkan ve Kutlama Komitesi oluşturulmaktadır. Şenliğin
başlamasından bitimine kadar her aşamasından, Başkan ve Şenlik Komitesi
sorumludur. Şenliğin maddi giderlerini yayla halkı karşılamakta, herkes
gücüne göre katkı sağlamaktadır, zorlama yoktur. Vartivorda türkü
söyleyip horon oynamanın yanı sıra, yaylanın belli yerlerine (Mezovit,
Ovidin Düzü) gezintiler düzenlenmektedir. Bu gezilerde yemek yenilip,
içki içilmekte genç kızlar ve erkekler yakan top oynamakta, delikanlılar
balığa gitmektedirler. Şenliklerin en önemli kısmını horon oynamak için
toplanan gruplar oluşturmakta, kızlar ve erkekler ayrı ayrı ya da
birlikte oynamaktadırlar. Horonlar yayla halkının yaptığı çardaklarda
veya büyük düzlüklerde oynanmakta, horon en önemli kısmını horon
esnasında atılan silahlar oluşturmaktadır.
Vartivorda “Hoşmeli” ve
“lokum” gibi özel yiyecekler yapılmakta, yayla nüfusu iki üç misli
artmaktadır. SONUÇ Vartivor geçmişte olduğu gibi günümüzde de halkın
toplumsal ve psikolojik birçok gereksinimine yanıt vermektedir. Bir
kültürel olgu toplumda işlevsel olduğu sürece varlığını gösterir ve
kuşaktan kuşağa aktarılır. Vartivor yıl boyunca durmadan dinlenmeden
çalışan yöre halkının; buluşma, kaynaşma yeridir. Sadece köyde
yaşayanlar değil, büyük kentlere göç eden yöre halkı da vartivora gelmek
için büyük bir gayret göstermekte, işlerini vartivora göre
ayarlamaktadır. Vartivor yorgunluğun atıldığı, hasretin giderildiği,
eğlenme, kaynaşma yeridir. Duygu ve düşünceler en güzel ve çarpıcı
olarak türkü yoluyla vartivorda dile getirilir. Sevgililer sevgilerini,
kırgınlıklarını, komşular beklentilerini, dargınlar yergilerini,
gurbetçiler özlemlerini anlatır türkülerle. Bu nedenle şenlik bir
anlamda da iletişim işlevi görüp, bireyi bilinç altına ittiği
sıkıntılardan uzaklaştırıp, ruhsal doyuma ulaştırmaktadır. Birbirleriyle
karışıp kaynaşan halkın ilişkilerini güçlendirmekte, toplumsal düzeni
sağlamlaştırmaktadır.
Vartivor şenliklerinin yukarıda anlatılan
işlevlerden dolayı, biçimde değişime uğrasa da içerikte amacını
koruyarak, kuşaktan kuşağa aynı görkem ve ihtişamla kutlanacak, Kavran
Yaylası daha uzun yıllar şenliklere ev sahipliği yapacaktır. Kaynakça:
Kavran'da Vartivor, Gülşen BALIKÇI, Folklor Araştırmacısı, Kültür
Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü
.
|